KOBIETA

• morfologia z rozm. autom.
• LDH
• Ca15-3
• Ca125
• Ca19-9
• CEA
• AFP
• ferrytyna
• HCG w sur.

MĘŻCZYZNA 

• morfologia z rozm. autom.
• LDH
• PSA tot.
• PSA free
• F-TRAT
• Ca19-9
• CEA
• HCG w sur.
• AFP
• ferrytyna

Morfologia krwi obwodowej z rozmazem automatycznym ocenia ogólny stan organizmu na wielu płaszczyznach. Poziom krwinek czerwonych i ich parametrów sprawdza między innymi obecność bądź brak anemii, a dzięki wskaźnikom czerwonokrwinkowym wskazuje z jakim rodzajem niedoboru mamy do czynienia. Płytki krwi pomagają ocenić potencjał krzepliwości naszej krwi, oceniając np. ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Krwinki białe to nasze ,,siły obronne”. Ich poziom i proporcja pomiędzy poszczególnymi rodzajami leukocytów ocenianymi w rozmazie może pomóc rozpoznać rodzaj zakażenia (bakteryjne czy wirusowe), ale również sugerować chorobę pasożytniczą bądź alergię. Dehydrogenaza mleczanowa (LDH) to enzym, który znajduje się w komórkach organizmu człowieka i bierze udział w przekształceniu glukozy. Przenika do surowicy krwi podczas obumierania komórek, w momencie ich uszkodzenia, zachwiania równowagi jonowej krwi lub zwiększonej przepuszczalności błony komórkowej. Ponadto badanie LDH wiążę się z chorobami wątroby oraz zróżnicowaniem żółtaczki. Poziom dehydrogenazy stanowi bardzo istotny element rokowniczy w nowotworach narządów płciowych, białaczkach czy chłoniakach. Antygen nowotworowy 15-3 (Ca 15-3) jest markerem nowotworowym, który wykorzystywany jest głównie do monitorowania leczenia raka piersi oraz wykrywania nawrotów choroby. Chociaż podwyższony poziom Ca 15-3 nie zawsze oznacza obecność raka, jego stężenie we krwi może wzrosnąć przy zaawansowanych stadiach nowotworu piersi oraz w przypadku przerzutów do innych organów. Narastanie stężenia może wyprzedzać o 2-9 miesięcy objawy kliniczne nawrotu choroby nowotworowej. Badanie to pozwala na ocenę skuteczności leczenia oraz na wczesne wykrycie ewentualnych przerzutów, co może być kluczowe dla dalszego postępowania medycznego. Badanie poziomu Ca 125 we krwi znajduje zastosowanie u kobiet chorych na raka jajnika, mimo tego nie jest rekomendowane jako badanie przesiewowe u kobiet bez objawów klinicznych i bez ryzyka dziedzicznego tego nowotworu. Poziom Ca 125 wzrasta wraz ze stopniem zaawansowania choroby, stąd w jej wczesnym okresie badanie może okazać się za mało czułe. Zaburzone wyniki można uzyskać w szczególności u kobiet przed menopauzą, w obecności mięśniaków macicy oraz w trakcie miesiączkowania. Wzrost stężenia tego markera jest też możliwy w stanach zapalnych i przy nowotworach przewodu pokarmowego. Antygen Ca 19-9 to marker nowotworowy, którego obecność wykrywana jest najczęściej w przypadku nowotworów przewodu pokarmowego. Antygen ten uważany jest za charakterystyczny dla raka trzustki, a jego podwyższony poziom wskazuje również na nowotwór jelita grubego lub pęcherzyka żółciowego. Marker Ca 19-9 nie ma zastosowania jako wskaźnik wcześnie zaawansowanej choroby. Jednak jego badanie pozwala monitorować postęp leczenia osób z nowotworem raka trzustki, ale również pozwala na wykrycie miejscowych i odległych przerzutów. Należy pamiętać, że normalnie markery nowotworowe nie są wykrywane w organizmie zdrowego człowieka, jednak antygen Ca 19-9 nie jest produkowany tylko przez komórki nowotworowe, ale również: przewodu pokarmowego i wątroby w życiu płodowym, gruczoły ślinowe, dojrzałe komórki trzustki i dróg żółciowych oraz oskrzela. Marker obecny może być również w nasieniu lub śluzie szyjki macicy, w związku z tym jego niewielkie stężenie wykrywane jest nawet u ludzi zdrowych. Dopiero podwyższony poziom antygenu może sugerować rozwój nowotworu. Badanie markera CEA wskazane jest w sytuacjach podejrzenia nowotworu układu pokarmowego (wątroby trzustki, jelita grubego i odbytu), a także tarczycy i płuc. Służy też do określenia stadium zdiagnozowanego nowotworu i monitorowania odpowiedzi na leczenie (m.in.: chemioterapię) czy monitorowania przerzutów. Należy podkreślić, że przesiewowe badanie poziomu markera rakowo-płodowego w diagnostyce onkologicznej może jedynie sugerować obecność nowotworu w organizmie, jednak nie określa jego dokładnego rodzaju i pochodzenia. We wczesnych stadiach stężenie CEA we krwi nie odbiega od wartości referencyjnych. Stężenie wzrasta w przypadku zaawansowania zmian patologicznych, dlatego CEA nie ma waloru testu przesiewowego w kierunku chorób nowotworowych. Podwyższone stężenie antygenu karcinoembrionalnego (CEA) może dotyczyć nienowotworowych chorób wątroby, stanów zapalnych przewodu pokarmowego – choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego, urazów, martwic niedokrwiennych, chorób tkanki łącznej, a także upośledzenia funkcji nerek. Wzrost stężenia CEA w surowicy jest stwierdzany u długoletnich palaczy papierosów. Podwyższenie antygenu może również być zauważalne u kobiet ciężarnych. Na ogół stężenie CEA towarzyszące chorobie nowotworowej jest istotnie wyższe niż stężenia towarzyszące wspomnianym chorobom nienowotworowym. Sam wzrost antygenu rakowo-płodowego nie przesądza o obecności nowotworu, tak samo jako wartości prawidłowe samodzielnie nie wykluczają choroby nowotworowej. Diagnoza może być postawiona tylko przez lekarza po łącznym przeanalizowaniu wyników różnych badań. Pomocne w postawieniu diagnozy raka jelita grubego może być oznaczenie obecności krewi utajonej w kale. Badanie polega na wykrywaniu w kale niewielkiej ilości krwi, która nie powoduje zmiany barwy i konsystencji kału. Jako rutynowa diagnostyka, badanie powinno być wykonywane raz do roku u osób powyżej 50. roku życia, które w wywiadzie rodzinnym zgłaszają przypadek raka jelita grubego. Do bardziej swoistych markerów nowotworowych, jakie może zlecić lekarz, jest badanie stężenia AFP – markera nowotworów zarodkowych jąder i jajników. AFP jest glikoproteiną wytwarzaną w tkankach płodu (szczególnie w wątrobie) oraz przez nowotwory. Podwyższone stężenie AFP występuje u większości pacjentów z pierwotnym nowotworem wątroby, zwany rakiem wątrobowo-komórkowym (ok. 90% nowotworów wątroby). Występuje również u niektórych pacjentów z nowotworami zarodkowymi jąder i jajników. U zdrowych dzieci i osób dorosłych, za wyjątkiem kobiet w ciąży stężenie AFP jest bardzo niskie. U osób z przewlekłymi chorobami wątroby jak zapalenie wątroby czy marskość wątroby stężenie AFP może być stale podwyższone. U osób z chorobą nowotworową stężenia AFP są bardzo wysokie. Niektóre nowotwory (a w szczególności złośliwe) mogą powodować wzrost poziomu ferrytyny. Nowotwory wątroby, takie jak rak wątrobowo-komórkowy, mogą wpływać na funkcję wątroby, co z kolei może wpływać na produkcję i wydzielanie ferrytyny. Nowotwory krwi, takie jak białaczki, mogą wpływać na poziomy ferrytyny poprzez zwiększone niszczenie komórek krwi, które zawierają żelazo. Niektóre nowotwory, zwłaszcza te zlokalizowane w mięśniach czy kościach, mogą prowadzić do uwolnienia żelaza z komórek uszkodzonych przez nowotwór. Nowotwory jelita grubego mogą wpływać na absorpcję żelaza w organizmie, co z kolei może wpływać na poziom ferrytyny.  Pomiary stężenia beta-HCG w surowicy wykorzystywane są w diagnostyce nowotworów ginekologicznych i zarodkowych, głównie w ocenie odpowiedzi na terapię, rozpoznaniu wznów i przerzutów.  Stosowanie wolnej beta hCG jako markera nowotworowego najczęstsze jest w przypadku nasieniakowatych i nienasieniakowatych guzów jąder,guzów zarodkowych jajnika, ciążowej choroby trofoblastycznej, zaśniadu groniastego i kosmówczaka oraz potworniaków pozajądrowych. Inne rodzaje nowotworów, którym może towarzyszyć podwyższony poziom beta HCG, to rak wątroby i niektóre nowotwory neuroendokrynne nowotwory piersi, jajników, trzustki, szyjki macicy i żołądka. PSA to białko wytwarzane przez komórki nabłonkowe kanalików prostaty, czyli stercza lub gruczołu krokowego. Prostata ma wielkość orzecha włoskiego, który znajduje się w okolicy męskiej cewki moczowej. Odpowiada za wytwarzanie płynu wchodzącego w skład nasienia. PSA wytwarzane jest zarówno w warunkach fizjologicznych, jak i w warunkach patologicznych (np. w przebiegu przerostu prostaty bądź nowotworów tego narządu), jednak znaczne zwiększenie jego stężenia obserwowane jest właśnie podczas procesów chorobowych. Z tego powodu PSA uznawane jest za dobry marker przerostu i raka prostaty. Prostata to niewielki kulisty gruczoł zlokalizowany wokół męskiej cewki moczowej. Niepowiększona prostata osiąga wymiary orzecha włoskiego, tj. ok. 3,5x4x4 cm. PSA (ang. Prostate Specific Antigen) to białko o ciężarze ok. 30 kDa, produkowane i wydzielane przez komórki nabłonka kanalików prostaty, czyli narządu wytwarzającego m.in. składnik męskiego nasienia i stanowiący osłonę dla plemników. Mimo że PSA wytwarzane jest w prostacie, niewielkie ilości tego białka mogą przechodzić do krążenia pacjenta. PSA we krwi może występować albo w postaci cPSA (forma skompleksowana) – PSA związane z białkami osocza lub fPSA (forma niezwiązana, czyli wolna). PSA wytwarzane jest zarówno przez prawidłowe komórki prostaty, jak i komórki chorobowo zmienione, jednak wzrost stężenia białka obserwuje się przede wszystkim w procesach chorobowych. W związku z tym, że poziom PSA znacząco wzrasta m.in. u mężczyzn chorych na nowotwory prostaty lub przy zapaleniach i przeroście stercza. PSA uznano za dobry marker stosowany w profilaktyce i diagnozowaniu chorób prostaty oraz monitorowaniu terapii. Oznacza się zwykle poziomtPSA (ang. total PSA, całkowite PSA), czyli łączny poziom fPSA i cPSA. Potocznie ujmując, „oznaczenie PSA” to właśnie oznaczenie PSA całkowitego (tPSA). Aby podnieść efektywność oznaczenia i ocenić, czy wzrost poziomu tPSA wiąże się z rozwijającym się w prostacie procesem nowotworowym, można oddzielnie oznaczyć poziom cPSA i fPSA, obliczyć procentowo poziom frakcji fPSA lub stosunek cPSA do tPSA, jednak lekarz musi odpowiednio zaznaczyć takie badania na skierowaniu. Należy pamiętać, że mimo że PSA uznawane jest za świetny marker raka prostaty, sam wzrost jego poziomu w badaniach laboratoryjnych nie przesądza o obecności nowotworu.